Brexit stort het VK in een diepe en misschien langdurige constitutionele crisis

De Britse politiek en samenleving is tot op het bot verdeeld over de Brexit en het einde is nog niet in zicht. Veel analyses beperken zich tot het in kaart brengen van de verschillen maar er is veel meer aan de hand. De verdeeldheid in het Verenigd Koninkrijk is het resultaat van een ongekende constitutionele crisis die de Brexit niet in goede banen heeft kunnen leiden. Minstens zo dramatisch is dat het Britse gebrek aan een gecodificeerde grondwet en de afwezigheid van werkbare meerderheden de oplossing van de constitutionele crisis lastig maakt.

Anders dan in ons land kent het Verenigd Koninkrijk geen gecodificeerde grondwet. Een wet die door het Britse parlement wordt aangenomen kan daardoor nooit onconstitutioneel worden verklaard. Dat geeft het parlement veel macht tenzij het verdeeld is zoals nu het geval is met de Brexit. Die verdeeldheid op zijn beurt hangt, zoals wij zullen zien, weer samen met het ontbreken van een gecodificeerde grondwet.

Het Britse ontbreken van een gecodificeerde grondwet kan historisch worden verklaard. De Britten kozen al relatief vroeg voor parlementaire soevereiniteit en legden het primaat dus bij democratie en, tot ergernis van de Amerikaanse kolonisten, niet bij de rechtsstaat. In Engeland kon bovendien de constitutionele orde organisch groeien omdat het land slechts  twee keer, in 1066 en 1688, een succesvolle militaire invasie en regime wisseling onderging. Ook de Britse cultuur waarin onzekerheidsmijding laag scoort en pragmatisme de boventoon voert verklaart waarom er meer belang wordt gehecht aan sociale consensus dan het op schrift stellen van wettelijke bepalingen.

De reden waarom de Britten zo worstelen met de Brexit is natuurlijk de verdeeldheid. Geen enkel voorstel heeft immers de steun van de meerderheid en de verschillende groeperingen hebben ook nog eens uiteenlopende motieven om een voorstel goed te keuren of af te wijzen. Premier Theresa May kreeg immers dinsdag zo weinig steun in het parlement omdat de Remainers haar voorstel te ver vonden gaan en de Leavers juist niet ver genoeg. May is nu gedwongen om met de EU te heronderhandelen maar waarom zou Brussel daartoe bereid zijn als May simpelweg niet in staat lijkt te zijn om een meerderheid te verwerven? De verdeeldheid in het Britse parlement is dus rampzalig en is mede een gevolg van het Britse gebrek aan een gecodificeerde grondwet.

Aangezien een gecodificeerde grondwet ontbreekt is de politieke stabiliteit in het VK afhankelijk van wisselende meerderheden. Meestal verwierf slechts 1 partij de meerderheid en zij kon vervolgens doen wat zij goed achtte. Aangezien het Britse publiek een hekel heeft aan extremistische partijen worden de twee machtige meerderheidspartijen, de Conservatieven en Labour, gedwongen om zich gematigd op te stellen en dus enige afstand te houden van de opvattingen van hun partijleden. Tegelijkertijd voorkomt het districtenstelsel (first-past-the-post) dat andere kleinere partijen veel macht kunnen verwerven.

Dit oude systeem is echter in grote problemen gekomen en dit heeft ook een negatief effect gehad op de Brexitonderhandelingen. In het oude systeem waren de Conservatieven of Labour in staat om werkbare meerderheden te verwerven waardoor de ruimte voor kamerleden om de officiële partijlijn te wijzigen beperkt was. Indien de regering immers kan beschikken over een meerderheid van 50 kamerleden heeft het voor 10 of 15  parlementariërs weinig zin om in opstand te komen. Zij bereiken immers niets terwijl zij wel hun kans op politieke promotie verkleinen.

  Tegenwoordig bestaan er echter geen werkbare meerderheden meer door de opkomst van de Scottish National Party. Zonder de Schotse zetels in Westminster kan er sinds 2015 geen werkbare meerderheid worden gehaald door Labour noch de Conservatieven. Het gevolg is dat de partijleiders nu wel aandacht moeten geven aan extremisten binnen de partij want elke stem telt. Zo werd Premier Cameron tegen zijn zin door radicalen gedwongen om een referendum te houden over het Britse EU lidmaatschap die hij vervolgens verloor.

  In het oude politieke systeem kon het extremisme van een van de twee partijen worden opgevangen door de andere partij. Indien de Conservatieven bijvoorbeeld iets radicaals als Brexit zouden gaan propageren zou Labour tegenwicht kunnen bieden door te benadrukken dat de Britse export baat heeft bij toegang tot de gemeenschappelijke markt van de EU. De ellende is alleen, en hier komen we bij de tweede reden waarom het oude systeem in crisis verkeert, dat het huidige Labour geleid wordt door de zeer radicale en anti-Europese Jeremy Corbyn die Brexit een prima idee vindt en de economische chaos die ervan het gevolg zal zijn toejuicht omdat het hem de kans geeft om zijn radicale socialistische agenda te verwezenlijken.

  Vervolgens hebben de nieuwe gepolariseerde partijen door het Brexit referendum ook nog eens nieuwe sectarische politieke identiteiten aangenomen die compromis nog lastiger maken. Leavers en Remainers leven in hun eigen bubbels waardoor er zelfs geen consensus bestaat over de vermoedelijke gevolgen van Brexit voor de Britse economie. Er zijn steeds minder pragmatici en de kans op politieke promotie is nu afhankelijk geworden van het etaleren van de juiste tribale politieke slogans.

  Het gevolg van deze ideologische tribalisering is dat er zelfs binnen de regering driftig wordt samengezworen. De Remainers sturen aan op een nieuw referendum en de Leavers op een een harde Brexit die volgens een onderzoek van de Bank of England zal leiden tot een verdubbeling van de werkloosheid, een inflatie van meer dan 6 procent, een daling van de

huizenprijzen met 30 % en een gevoelige depreciatie van het Britse pond.  

Een gecodificeerde grondwet werd node gemist toen de constitutionele crisis zich verdiepte en geen enkele samenzwering erin slaagde om de impasse te  doorbreken. Er is simpelweg geen meerderheid voor een harde Brexit en hetzelfde geldt vooralsnog voor een referendum. De harde Brexiteers zouden een eigen partij kunnen vormen maar dat zou zomaar Jeremy Corbyn in Downingstreet kunnen brengen. Het nadeel van een referendum is dat het de verdeeldheid in het land ongetwijfeld nog verder zal aanwakkeren.

  De situatie is dus ernstig en kan ook nog lang voortduren. Leavers zullen zich nooit neerleggen bij een tweede referendum. Zij bestaan voor het grootste deel uit de baby-boom generatie die nog tijd van leven heeft. Indien de pro-EU Schotten uit het VK stappen zullen de Leavers nog lang de Remainers het leven zuur kunnen maken.

  Het Verenigd Koninkrijk ontbeert door de niet gecodificeerde grondwet sterke officiële instituties en krachtig juridisch toezicht en is dus niet goed in staat om tien jaar van politieke verdeeldheid aan te kunnen. Een normale Amerikaanse regering zou ongetwijfeld de Britten geholpen hebben om een uitweg te zoeken uit de meervoudige twisten maar van Trump, die Brexit een geweldig idee vindt, hoeft men niets te verwachten.

Nederland kent weliswaar wel een grondwet maar men zou toch hopen dat onze eigen voorstanders van een Nexit referendum bij het aanschouwen van de totale chaos in het VK bereid zouden zijn om hun opvattingen nog eens te heroverwegen.

Met ballonnen gaat de elite het niet redden

Ik stapte onlangs nietsvermoedend in een Amsterdamse tram. Er was nog een plaatsje vrij tegenover twee jonge mannen die in een geanimeerd gesprek waren verwikkeld. Ik viel van de ene verbazing in de andere.

De ene jonge man probeerde de andere over te halen om mee te doen aan een demonstratie van gele hesjes in Rotterdam. Er was volgens hem zoveel mis met het bestuur van het land dat elke zaterdag de Erasmusbrug geel moest worden gekleurdmet de hesjes van de demonstranten. Daar zouden die zakkenvullers in Den Haag van opkijken! Om van die machtswellustelingen in Brussel nog maar te zwijgen! De demonstratie op die Rotterdamse brug zou volgens hem het begin kunnen zijn van een nieuw tijdperk waarin echte leiders eindelijk eens orde op zaken zouden stellen zoals Trump in de VS of Poetin in Rusland. Dat laatste argument trok zijn vriend over de streep. Hij beloofde dat weekend met zijn vriend naar de Erasmusbrug te gaan.

Ik zat nog steeds naar adem te happen toen het tweetal bij de volgende halte de tram verliet. Het was niet zozeer de inhoud van het betoog dat mij de adem benam. Er zijn een hoop mensen in Nederland die politici in Den Haag en Brussel geen warm hart toedragen. Nee, mijn verbijstering kwam voort uit mijn constatering dat deze jonge man totaal niet doorhad dat zijn opvattingen over het politieke establishment in het Westen mede beïnvloed waren door machinaties van Poetin en Trump. De beste man was er zich totaal niet van bewust dat zowel Poetin als Trump niets hebben nagelaten om zijn bewondering voor krachtige leiders en zijn minachting voor de bestaande elite aan te wakkeren.

 Als u wat meer wil weten over de machinaties van zowel Poetin als Trump dan raad ik u het boek aan van de Amerikaanse historicus Timothy Snyder, De weg naar de onvrijheid. Rusland. Europa. Amerika (Nederlandse vertaling: Catalien en Willem van Paassen, Ambo Anthos, 375 blz. € 29,99). Snyder laat zien hoezeer de activiteiten van Poetin en Trump verweven zijn met het populisme in Europa. Snyder legt daarbij interessant genoeg niet de zwarte piet eenzijdig neer bij de populisten maar spaart de heersende elite in het Westen geenszins.

 De elite in het Westen heeft volgens Snyder veel te lang geloofd in de ‘politiek van de onvermijdelijkheid’. Zij geloofde dat de wereld steeds democratischer, rechtvaardiger en welvarender wordt. De opmars van de Westerse democratie in de wereld was gewoonweg onstuitbaar.

 Zo was men in de Verenigde Staten ervan overtuigd dat de vrije markt onherroepelijk tot democratie, welvaart en welzijn zou leiden. In Europa manifesteerde dit onvermijdelijkheidsdenken zich in de overtuiging dat Europese natiestaten steeds meer gaan samenwerken zo dat de kans op oorlog steeds kleiner zou worden. 

 Het geloof in de onvermijdelijkheid werd echter ernstig op de proef gesteld. Zo bleek de export van democratie naar het Midden Oosten een hachelijke aangelegenheid. Het vertrouwen in de zegeningen van de vrije markt kreeg door de financiële crisis van 2008 eveneens een gevoelige knauw. Door de globalisering betaalde de stagnerende middenklasse in het Westen de prijs voor de opkomst van de Chinese middenklasse. Trump doorgrondde dit proces eerder dan zijn rivalen en werd president van de VS.

Ook de voorspelling dat Europese staten steeds meer zouden gaan samenwerken werd gelogenstraft door de Eurocrisis en de Russische invasie van Oekraïne. Was de alsmaar uitdijende Unie wel zo’n goed idee geweest? Nationaal-populistische partijen kwamen in Europa als paddenstoelen uit de grond notabene met steun van Russische leningen en gerichte aanvallen van eveneens Russische internettrollen. Poetin wist bijna elke aanval op de Westerse elite te versterken. Van het Oekraïne referendum tot Brexit, van de Italiaanse verkiezingen tot de Amerikaanse slaagde hij erin via sociale media de Westerse elite het vuur aan de schenen te leggen. Tijdens de vluchtelingen crisis wist hij de reeds bestaande angstgevoelens voor islamitische immigranten met aantoonbare leugens op te poken.

 Waarom is Poetin er zo op uit om het Westen te verdelen? Het antwoord dat Snyder geeft is ronduit spectaculair. De Russische president is tot de conclusie gekomen dat zijn land onhervormbaar is. Hij heeft dus geen boodschap aan het Westerse adagium dat democratie onvermijdelijk zal zegevieren maar kiest voor de politiek van de eeuwigheid. Als het niet mogelijk is om met verstandig beleid in Rusland een volwassen democratie en rechtsstaat te bewerkstelligen rest er niets anders dan overal dreigingen en vijanden te ontwaren en slachtofferschap te cultiveren. De toekomst verzuipt als het ware in het akelige heden.

  Toen Poetin inzag dat Rusland niet kon verwestersen moest Europa met verdeel en heerspolitiek maar meer op Rusland gaan lijken. Vandaar dat hij Europese en Amerikaanse campagnes steunt die de Westerse elite aanvallen op basis van illusies, halve waarheden, leugens en bedrog. Trump, Marine Le Pen, Matteo Salvini, Viktor Orbán, Nigel Farage en, te onzent, Wilders, Jan Roos en Baudet deden er hun voordeel mee.

 Aan deze creatieve omgang met de waarheid zouden Goebbels en Stalin nog een puntje kunnen zuigen. De Nederlandse initiatiefnemers van het Oekraïne referendum erkende later ruiterlijk dat het hen niet om Oekraïne ging maar om het verzwakken van de Nederlandse elite. De voorstanders van Brexit maakten iedereen wijs dat het Verenigd Koninkrijk buiten de grootste gemeenschappelijke markt van de wereld grote welvaart zou verwerven. Inmiddels is voor iedereen duidelijk dat Brexit zowel voor het VK als voor de EU een ramp is maar Thierry Baudet verkondigt nog steeds met droge ogen dat ons land het Britse voorbeeld moet volgen.

 Snyder heeft een belangwekkend boek geschreven. Voor het eerst wordt de verwevenheid van het Russische, Europese en Amerikaanse populisme met een keur aan bronnen, in meer dan tien talen, blootgelegd. De politici van het midden zullen vol aan de bak moeten om de manipulatie van Poetin en Trump aan de kaak te stellen en het vertrouwen tussen kiezer en gekozene te herstellen.

 Wij leven in een land waar een politicus die aan de lopende band ballonnen oplaat, die soms ook nog strijdig zijn met de rechtsstaat, politicus van het jaar kan worden. Zie hier decrisis van het politieke midden in een notendop. Een ding is zeker, die crisis zal niet worden overwonnen als politici zich zouden beperken tot het doorprikken van de leugens van Trump en Poetin. De heersende elite zal ook moeten uitleggen waarom zij zo lang heeft geloofd dat deregulering groei voor iedereen zou brengen. Zij zal ook echt iets moeten doen aan de groeiende ongelijkheid die populisten vleugels geven. Bovenal zal zij een coherente en doortimmerde toekomstvisie moeten formuleren waarin elke burger zich vertegenwoordigd kan voelen. Als dat antwoord er niet komt heeft de Europese democratie en rechtsstaat een grote toekomst achter zich.

Boekestijn Geopolitics & Strategy

We live in a time of flux. An impressive array of geopolitical transformations present themselves and deeply influence our future. Governments and the corporate world cannot afford themselves to neglect geopolitics anymore. Nobody can predict the future but history rhymes and geography endures.

Geography has been the predominant factor in determining the fate of nations, from pharaonic Egypt to the Arab Spring. Globalism will not triumph geography. Catasatrophe and ruin will come; disorder will triumph, but order will too, from time to time. Anyone who wants to know how geopolitics may affect his business can contact me. My email is: [email protected]